زمستان سال گذشته برای خرید کپسول گاز پیکنیکی به راسته #سمساران #بازار_بزرگ_رشت رفتم. مغازه ای توجهم را جلب کرد که از انواع کپسول های گازی، اجاقهای رومیزی و لوازم یدکی پر بود. پیرمردی داخل مغازه بود. قیمت را پرسیدم، یکی خریدم و سپس کپسول را در محلی دیگر پر کردم و به منزل رفتم.
وقتی خواستم کپسول را امتحان کنم، شعله گاز پخش شد و نزدیک بود صورتم را بسوزاند؛ سریع خاموشش کردم. فردای آن روز کپسول را به همان مغازه برگرداندم. وقتی جریان را گفتم، پیرمرد خندید و گفت: «همراه گاز، هوا هم داخل کپسولت هست.» کمی خالی اش کرد و دوباره روشن کرد؛ این بار از شعله کشیدن خبری نبود.
کمی با هم صحبت کردیم. از پروژهام گفتم؛ از نگارش روایت شفاهی زندگی بازاریان قدیمی رشت. خوشحال شد و قرار گذاشتیم در فرصتی مناسب با هم گفتگو کنیم. مدتی بعد سراغش رفتم و ساعتی کنار هم نشستیم. آشنایی من با #حسین_پُرنهاد اینگونه رقم خورد؛ خیلی اتفاقی.
علی احمدی سراوانی
روزی که در محضر، سند ۱۲ هزار تومانی خرید مغازه را امضا کرد، چهارده سال بیشتر نداشت. محضردار سرش را بلند کرد، از بالای عینکش به پسرکی نگاه کرد که کنارش ایستاده بود؛ پسری با ۴۵۰۰ تومان پس انداز و تعهدی ماهانه. از آن روز عکسی مانده است؛ حسین، با موهایی مرتب و کراواتی بر گردن، در حالی که هنوز باور نمیکند صاحب مغازه شده است.
حسین پُرنهاد متولد ۱۳۲۰ در #ساغریسازان رشت بود. پدرش علی #سفالچینی میکرد و ۵ پسر و دختر داشت، اما حکایت حسین با سایر برادران و خواهرانش متفاوت بود.
در مدرسه میرزا غلامرضا در محله #خواهر_امام تا کلاس دوم درس خواند اما خیلی زود از درس و کتاب جدا شد و وارد بازار شد. هرچند پیش از آن نیز در تابستانها، گاهی به کارگاه کبریت سازی میرفت و گاهی به دکان پیراهن دوزی، و اولین درسهای زندگی را از آنجا آموخت.
۱۰ سالگی برای او آغاز دوره جدیدی از زندگی بود. در راسته سمساران در یک تعمیرگاه گرامافون مشغول به کار شد. در مغازه سیدعلی جورابچی، علاوه بر گرامافون، #سوتکا (#چراغ_زنبوری) و فانوس هم تعمیر میکردند. دستهای کوچکش زودتر از سنش، با فتیله و شعله آشنا شدند. خودش میگوید: کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ من در همین مغازه کار میکردم. یعنی دو سال بعد از ورودش به مغازه سیدعلی ، وقتی هنوز ۱۲ سالش نشده بود، کودتایی که ایران را تغییر داد، درست بیرون همان مغازه اتفاق افتاد و او در حال تعمیر چراغ بود.
آنقدر خوب کار کرد که هنوز دو سالی از حضورش در مغازه سیدعلی نگذشته بود که او را برای خرید به تهران فرستاد. سفر به تهران و اقامت یک روزه و خرید لوازم و کارهای دیگر، برای یک کودک ۱۲ ساله بسیار خطرناک بود، پس حسین از ترس اینکه کسی اذیتش نکند یا پولش را از او ندزدد، در داخل یک شیشه اسید می ریخت و با خودش میبرد تا اگر کسی خواست مزاحمش شود، بتواند از خود دفاع کند. پسری که باید در کوچه توپ میدوید، در بازار تهران با شیشه اسید، دنبال خرید جنس برای مغازه بود.
روزی برای خرید صفحه #گرامافون در تهران وارد حجرهای شد. تاجر از او پرسید: از کدام خواننده صفحه میخواهی؟ حسین گفت: خیلی فرق نمیکند. تاجر گفت: از مرضیه میخواهی؟ حسین گفت: آره، خوبه، خواننده خوبیه. تاجر، خانمی را که در حجره نشسته بود به حسین نشان داد و گفت:
ایشان خانم مرضیه هستند. حسین سر از پا نمی شناخت. کاغذی از جیب بیرون آورد و از خانم مرضیه خواست برایش یک یادگاری بنویسد. او هم نوشت و امضا کرد.
تاجر سپس رو به حسین گفت: اینجا دوربین دارم، عکسی از شما می یرم؛ دفعه بعد که آمدی به تو خواهم داد. و حسین و خانم مرضیه عکسی به یادگار کنار هم گرفتند؛ لحظه ای که پسرک دوازده ساله سمساران را برای چند دقیقه از دنیای صفحه و چراغ و بازار جدا کرد.
روزها گذشت. حسین از صبح زود تا دیر وقت در دکان کار میکرد و درآمدش را پس انداز میکرد. همسن و سالهای او هم کار میکردند و پول در میآوردند، اما حسین پول را جمع میکرد. هنوز ۱۴ سال بیشتر نداشت که سیدعلی به او گفت: میخواهم به تهران بروم و مغازه را بفروشم، اما دیگر سن و سالی از من گذشته و تو هم کار بلدی. با من به تهران بیا و با من شریک شو. حسین کمی فکر کرد و گفت: تهران نمی آیم، اما مغازه ات را میخرم. چند میخواهی بفروشی؟ سیدعلی گفت: ۱۲ هزار تومان. اما حسین همه پولی که طی این سالها جمع کرده بود روی هم ۴۵۰۰ تومان بود. گفت: من همین قدر دارم؛ اگر قبول کنی بقیه را ماهانه میدهم. سیدعلی، حسین را به یک محضر برد و در آنجا حسین با پرداخت ۴۵۰۰ تومان و تعهد پرداخت ماهانه مابقی مبلغ، در سال ۱۳۳۴ در ۱۴ سالگی صاحب مغازه شد. و سه سال بعد که اقساط مغازه را به پایان رساند، سند مالکیت آن به تاریخ ۱۳۳۷ به نامش ثبت شد؛ انگار پسر راسته سمساران، تکه ای از بازار را با پشتکار و حساب وکتاب به نام خود زده بود.
در سال ۱۳۴۰ به سربازی اعزام شد و در نیروی دریایی انزلی در بخش ابزارمند به خدمت مشغول شد. تیمسار آهنی، فرمانده وقت نیروی دریایی، با سربازان رابطه خوبی داشت. حسین تنها چراغساز پادگان بود و همزمان مغازه اش در رشت را هم می چرخاند؛ از مغازه جنس میبرد و در پادگان به تعمیر چراغها و بخاری های پرسنل مشغول بود. بوی نفت و شعله فانوس، او را از پادگان به بازار و از بازار به پادگان میبرد.
سال ۱۳۵۱ یکی از برادرانش که در مخابرات کار میکرد، توسط باجناقش یک فرهنگی از اهالی طالقان به نام طلعت علیزاده طالقانی را به حسین معرفی کرد و زمینه ازدواج آنها فراهم شد. همسر حسین ۴ سال از او بزرگتر بود. آنها پس از ۵۵ سال همچنان در کنار هم زندگی میکنند. حاصل ازدواج آنها سه فرزند به نام های رسول متولد ۱۳۵۲، طیبه متولد ۱۳۵۳ و مریم متولد ۱۳۵۵ است.
حسین پشتکار فوقالعاده ای داشت. روزی برای خرید به کارخانه #چراغ #عالی_نسب در تهران رفت. سیستم آنجا بر پایه فروش نسیه بود و نقدی کار نمی کردند.
حسین به منشی عالی نسب که از همشهریانش بود، گفت که او پول نقد دارد و اجناس را کمی ارزانتر نقدی می خواهد. منشی موضوع را به عالی نسب انتقال داد، اما عالی نسب هم موافقت نکرد و گفت کسی که نقدی بگیرد ارزانتر می فروشد و این بازار را به هم میریزد. اصرار حسین، منشی را راضی کرد که به او نقدی بفروشد. حسین جنس ها را به رشت آورد و زیر قیمت بازار آنها را فروخت. همسایه ها اعتراض کردند و خبر به گوش عالی نسب رسید. عالی نسب، منشی اش را صدا کرد و با لحنی سرد و محکم به او گفت: دیدی همشهریت چیکار کرد؟ هیچوقت خارج از سیاستهای من کاری نکن.
حسین روزی در محله #رشتیان رشت، از آقای رشتیان تقاضای زمین کرد و او گفت: به شرطی به تو زمین میفروشم که ساخت وساز کنی. حسین قبول کرد و ۱۵۰۰ متر در کنار زمین آقای دادور، شهردار وقت رشت، خرید. زمین را قطعه بندی کرد و شروع به ساختن کرد. تعدادی را فروخت، اما با شروع انقلاب کارها خوابید. او توانست پس از پیروزی انقلاب اسلامی، آپارتمان ها را تکمیل و بفروشد. پس از ساخت، کوچه را آسفالت کرد. شهرداری به او اعلام کرد که میخواهیم اسم کوچه را پُرنهاد بگذاریم، اما حسین زیر بار نرفت.
با کارخانه #گیلان_اجاق در جاده لاکان همکاری اش را آغاز کرد و در آنجا سیلندر گاز پیکنیکی را پر میکرد و یکی از خریدارهای اصلی محصولات کارخانه بود. روزی مدیران کارخانه او را صدا زدند: برای توسعه کارخانه و راه اندازی بخش آب کروم نیاز به ۵۰۰ هزار تومان پول دارند. حسین به آنها وام داد، اما پیش از آن شرطش را گذاشت: کالایتان را فقط در گیلان باید به من بفروشید!
در سال ۶۷ مدیران کارخانه به او پیشنهاد دادند: کارخانه را با ۳۵ میلیون تومان از ما بخر. حسین نگاهی به کارخانه انداخت؛ به سالها همکاری، به سیلندرها، به دادوستدها. بعد آرام و محکم گفت: من کارخانه دار نیستم، من کاسبم.
حسین سال ۱۳۳۰ وارد مغازه ای در راسته سمساران رشت شد و در سال ۱۳۳۴ آنجا را خرید و امروز پس از ۷۵ سال همچنان بر روی یک چهارپایه درون مغازه می نشیند. مغازه اش امروز پر است از ابزار و قطعات؛ سیلندرهای نارنجی گاز که در قفسه های فلزی چیده شده اند، لامپهای زنبوری زردرنگ و چراغهای آبی از سقف آویزان اند، و جعبه های کوچک پر از پیچ و مهره و سیم و فتیله، تا سقف بالا رفتهاند. بوی نفت و گاز و فلز، با هوای بازار در هم آمیخته است.
در همین مغازه، به تلاش های پسرش رسول که با داشتن مدرک فوق لیسانس کشاورزی در آنجا مشغول است نگاه میکند. رسول از سال ۱۳۸۵ در این مغازه فعالیت دارد. او از کودکی اش در مغازه میگوید: یادم میآید زمانی ۵ تومان کاغذی سبزرنگ از پدرم میگرفتم که بعدازظهرها بروم ساندویچ بخرم. پول کمی بود، اما برای پسری که تابستان ها را در مغازه پدر می گذراند، مزه بزرگ شدن و آزادی میداد.
افراد زیادی نزد حسین شاگردی کردند. بعضی ها امروز خودشان استادکارند، بعضی در آموزش وپرورش و اداره برق مشغول اند. یکی از همان شاگردها که حالا مدیر ارشد آموزش وپرورش است، گاهی برای احوالپرسی سر میزند. حسین با غرور، اما بی ادعا، میگوید: همه شان از اینجا رفتند.
این روزها گاهی افراد مسن میآیند مغازه و میگویند: ما کوچیک بودیم، با پدر و مادرمون می آمدیم اینجا خرید. رسول به سن و سالشان نگاه میکند و باورش نمیشود که اینقدر زمان گذشته است.
حسین مدتی پیش عمل قلب انجام داده و این روزها دردی شدید در زانو احساس میکند؛ چاره ای جز تکیه بر عصا ندارد.
اما با همان عصا خرید خانه را انجام میدهد، به بازار میرود، به همسرش کمک میکند و با فرزندان و نوه هایش روزگار میگذراند.
وقتی به من نگاه کرد، خستگی در چهره اش نشسته بود و اندوهی کهنه در چشمانش موج میزد؛ غم دوستانی که دیگر در این راسته نبودند. آهی کشید و گفت: دیگر خسته شده ام. سپس آرام ادامه داد: ۷۵ سال کار کردم، تلاش کردم، گرامافون، چراغ زنبوری و بخاری های مردم را تعمیر کردم. تمامی دوستانم که در این راسته بودند دیگر امروز نیستند. روزی از همه شهرهای گیلان کارشان را به من میدادند، اما این روزها کاسبی خراب شده؛ نه اینکه مردم نخواهند خرید کنند، بلکه نمیتوانند. آن وقت ها اگر میخواستی چیزی بخری میتوانستی، الان خیلی سخت شده.
در چشمانش غم و اندوهی میبینم؛ غمی که با ۸۵ سال زندگی و خاطرات هفتادوپنج ساله حضورش در این بازار عجین شده است. میگوید: می آیم اینجا مینشینم و با خاطرات ۷۵ سال حضور در این بازار زندگی میگذرانم؛ اما دیگر هیچ دوستی را نمیبینم.
او بازار را ترک نکرد. فقط روی چهارپایه اش نشست تا خاطراتش را تماشا کند.
