در آرایشگاه، صدای قیچی و بوی کف و عطر صابون، هوا را پر کرده بود. #مرتضی_مشعری رو به پسرش رضا کرد و گفت: از فردا میتوانی کلید مغازه را داشته باشی. کلید یعنی مسئولیت! قبل از من میآیی و بعد از من میروی.
رضا آن روز ۱۶ سال بیشتر نداشت. روزی ۱۰ تومان حقوقش بود و پدر هر از چندگاهی ۵ تومان به آن اضافه میکرد. اما رضا، فقط یک کارگر نبود؛ او داشت مردی میشد که سالها بعد، فلسفه پدر را به نسل بعدی منتقل کند.
مرتضی مشعری در سال ۱۳۰۳ در #نقرهدشت رشت متولد شد. به مدرسه نرفت تا سواد آکادمیک بیاموزد، اما خواندن و نوشتن را آموخت. از ۱۰ سالگی نزد تقی زهره از آرایشگران بنام آن دوره، شاگردی کرد و در ۱۳ سالگی به عنوان کارگر در همان مغازه مشغول به کار شد.
هنوز به سربازی نرفته بود که توانست در خیابان تختی فعلی، زیر #مسافرخانه_ایران و روبروی فروشگاه لسانی، مغازهای بخرد. اما اعلان سربازی، او را رهسپار پل عراق کرد و دو سال آنجا ماند. وظیفهاش در خدمت سربازی، اعزام به روستاهای اطراف جهت سربازگیری بود؛ اما وقتی به آنجا اعزام میشد، به قهوهخانه میرفت و به اهالی خبر میداد که برای سربازگیری آمدهایم، پسرهایتان را از دید ما مخفی کنید!
بعد از پایان خدمت، مالک مغازهاش تصمیم گرفت ملک را بازسازی کند. دوستی به نام احمد که در وزارت دفاع کار میکرد، به او گفت: مرتضی، حالا که مالک میخواهد ساختمان را بسازد، برای تفریح با من به تهران بیا. مرتضی به همراه احمد راهی تهران شد.
پس از مدتی، احمد به مرتضی گفت: حالا که تهرانی، بیا در یک آرایشگاه مشغول به کار شو تا پولی هم در بیاوری. مرتضی گفت: به شرطی که به کسی نگویی در رشت مغازهدارم.
احمد او را به مغازهای در بالای شهر تهران برد. در آن سلمانی، ۶ صندلی برای اصلاح وجود داشت و چندین کارگر مشغول کار بودند. صندلیها بر اساس هنر و تجربه فرد به او داده میشد. در ابتدا صندلی ششم به مرتضی رسید، اما تنها پس از چند روز، صاحب مغازه وقتی مهارت او را دید، وی را به صندلی پنجم آورد. پس از ۱۵ روز، صاحب سلمانی مرتضی و کارگرانش را صدا کرد و گفت: مرتضی از امروز سرکارگر شماست. کارگران قدیمی سر ناسازگاری گذاشتند، اما مرتضی چنان از راه دوستی وارد شد که خیلی زود در بین آنها جایش را باز کرد.
پس از چندی، مالک مغازهاش در رشت پیغام داد که مغازه ساخته شده و میتوانی برگردی. مرتضی نزد صاحب سلمانی رفت و گفت میخواهد به رشت برگردد. او مخالفت کرد و گفت: کارت خوب است و من به تو امید بستهام. تصمیم دارم دخترم را به تو بدهم؛ اگر بمانی و با دخترم وصلت کنی، سه دانگ مغازه را هم به نامت میکنم.
مرتضی گفت: من در رشت مغازه دارم و باید به آنجا بروم. صاحب سلمانی وقتی این را شنید، جا خورد. کمی فکر کرد و گفت: از روز اول از رفتارت فهمیدم که کارگر ساده نیستی. اگر بمانی خوشحال میشوم و اگر بروی، برایت بهترینها را آرزو میکنم. و مرتضی برگشت.
مرتضی در سال ۱۳۳۷ با حلیمهخاتون شکرزاده (طلعت)، دختر یکی از برنجفروشان نامدار آن زمان رشت، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج چهار فرزند بود: فاطمه (نزهت، متولد ۱۳۳۶) که با عنوان ریاست کارگزینی کارخانه #دستکش_گیلان بازنشسته شد، زهرا (نسرین، متولد ۱۳۴۰) خانهدار، غلامرضا (متولد ۲۲ اسفند ۱۳۴۱) و غلامحسین (متولد ۱۳۴۳).
حلیمهخاتون(طلعت) زنی زرنگ و مدیر بود. روزی رضا را صدا کرد و گفت: برویم بانک، کار دارم. با هم به بانک ملی مرکزی رفتند. مادر پشت پیشخوان رفت و به صندوقدار گفت: ایتا فرم وام مره فادن (یک فرم وام به من بده). فرم را گرفتند و رضا برای مادر پر کرد. ۳۰ تومان را واریز کردند.
طلعت همیشه مرتضی را مشعری صدا میکرد. وقتی به خانه برگشت، گفت: مشعری، بوشوم بانک، وام ره ایسم نویسی بوگودم (رفتم بانک، برای وام ثبتنام کردم). مرتضی گفت: تی دیل خوشه، تی پوله فیشادی (دلت خوشه، پولت را دور انداختی). حلیمهخاتون هم با اطمینان جواب داد: باشه بدا بوخورید (باشد، بگذار بخورند!).
مرتضی مشتریای داشت به نام رحیمی که در بانک ملی مرکز کار میکرد. چند روز بعد، رحیمی برای اصلاح سرش نزد مرتضی رفت و پرسید: آیا برای وام ثبتنام کردی؟ مرتضی گفت: همسرم ثبتنام کرد. رحیمی گفت: فردا فیش را برایم بیاور.
مرتضی فیش را از زنش گرفت و برای رحیمی برد. رحیمی گفت: برو دنبال خانه بگرد. وقتی مرتضی جریان را به زنش گفت، حلیمهخاتون با خوشحالی گفت: بیدهای صاحبخانه بوبو ستیم!(دیدی صاحبخانه شدیم!).
آنها تا آن زمان در خانهای در سرخبنده، کوچه حاجی باقرجان زندگی میکردند که دو خانوادهٔ دیگر هم آنجا ساکن بودند. در همین خانه، اسماعیل شکرزاده، دایی رضا و برادر حلیمهخاتون، نیز زندگی میکرد. اسماعیل که متولد ۱۳۱۰ بود، خودش از آرایشگران رشت بود و در راسته مسگران مغازه داشت.
رضا گاهی شبهای جمعه به مغازه داییاش میرفت و از دست مشتریهای او انعامهای خوبی میگرفت.
با این وام، آنها توانستند جنب کوچه پاساژ کویتی، خانهای با ۳۰۰ متر زمین به قیمت ۳۰۰ هزار تومان بخرند.
رضا (غلامرضا) درسش را در دبستان رشدیه خیابان تختی آغاز کرد و در مدرسه راهنمایی تحویلداری ادامه داد. آنگاه در دبیرستان شهادت #مجتمع_طالقانی، دیپلم حسابداری گرفت.
او از همان دوران کودکی در کنار پدر آموزش حرفه او را آموخت و در نهایت در سال ۵۷ به عنوان استادکار، این حرفه را آغاز کرد. صبحها قبل از پدر به مغازه میرفت، آب و جارو میکرد تا پدر بیاید و شبها بعد از او مغازه را میبست.
مدتی از رفتن به خدمت سربازی استنکاف میکرد، اما در نهایت در سال ۶۶ به خدمت سربازی اعزام شد و سی ماه خدمت کرد.
روزی رضا به پدر گفت: من دیگر ماهرم، باید پورسانتی با من حساب کنید. مرتضی نگاه تلخی به او کرد و گفت: کارت را بکن. رضا از واکنش پدر ناراحت شد و گفت: اگر قبول نکنی برای کار به تهران میروم. پدر حواسش پرت شد؛ پرسید: چقدر میخواهی؟ رضا گفت: مثل باقی مغازهها. پدر گفت: سی به هفتاد. و از این مبلغ شروع کردند تا به پنجاه-پنجاه رسیدند.
رضا اما فقط یک آرایشگر سنتی نبود. در سال ۱۳۷۰، برادرش حسین که با او کار میکرد، به ژاپن رفت. با رفتن حسین، مشتریهای او هم به مشتریهای رضا اضافه شدند و حجم کار بهشدت بالا رفت. برای مدیریت این ازدحام، رضا برای اولین بار در رشت، نوبتدهی تلفنی را در آرایشگاههای مردانه راهاندازی کرد. آن روزها فقط در مطب پزشکان تلفنی نوبت میدادند. رضا یک تلفن خرید و آن را داخل کمدی در مغازه پنهان کرد. وقتی تلفن زنگ خورد، مرتضی با تعجب پرسید: این تلفن چیه؟ رضا گفت: من خریدم برای نوبتدهی. پدر گفت: این چه کاریه؟ این کار رو نکن. اما رضا گفت: من پنجاه درصد خودم رو اینطوری انجام میدم. مشتریها اول مقاومت میکردند، اما رضا پای حرفش ایستاد و حالا ۳۵ سال است که با این روش نوبت میدهد.
مرتضی همیشه به رضا میگفت: ما آرایشگرها سالها تلاش میکنیم مشتری جمع کنیم؛ تلاش بیشتری باید انجام دهیم تا حفظشان کنیم. اگر مشتری سه بار بیاید و داخل مغازه نباشی و خود را درگیر کارهای حاشیهای کنی، مشتری خواهد رفت. آرایشگری کاری است که باید همیشه آماده باشیم؛ مشتری خبر نمیکند که کی خواهد آمد.
#محمد_اطلس، از آرایشگران بنام رشت، یک روز به مغازه مرتضی آمد. کار رضا را پسندید و به مرتضی گفت: این کارگرت را به من میدهی؟ مرتضی گفت: این پسرم است و باید همین جا کار کند. اطلس رفت و روزی دیگر، زمانی که مرتضی نبود، آمد و به رضا گفت: اگر میخواهی پیشرفت کنی، از پدرت جدا شو و پیش من بیا. رضا گفت: نمیتوانم اینجا را رها کنم؛ این مغازه من است.
رضا در دوران جوانی به فوتبال علاقه زیادی داشت و در زمین فوتبال باغ کاتوزیان بازی میکرد. هر روز پس از فوتبال، در رودخانه پشت محله سرخبنده با دوستانش شنا میکرد. روزی پس از شنا از رودخانه رد شدند و در جنگل پشت رودخانه (که امروز گلسار شده است) به ولشخوری (تمشکخوری) مشغول شدند. زمان و مکان از دستشان رفت. ناگهان در کنار جنگل جادهای دیدند و تعجب کردند. متوجه شدند که داخل فرودگاه رشت شدهاند! چند نگهبان سر رسیدند و آنها را گرفته و پرسیدند: از کجا آمدهاید؟ گفتند: شنا کردیم و برای تمشکخوری به جنگل آمدیم و از اینجا سر درآوردیم. نگهبانها پرسیدند: کجا برای شنا رفتید؟ گفتند: سرخبنده. نگهبانها تعجب کردند اما در نهایت آنها را آزاد کردند.
غلامحسین، برادر کوچکتر، در سال ۱۳۷۰ به ژاپن رفت و ۵ سال در آنجا ماند. پس از برگشت، در رشت جنب آرایشگاه پدر، مغازه خرید و آرایش بهداشتی خاتون را راهاندازی کرد که مورد استقبال خوب مردم قرار گرفت. اما روزگار همیشه بر مدار مراد نمیچرخد. شیرازه زندگی غلامحسین بر اثر سختیهای روزگار از هم پاشید. او مغازه را فروخت و نزد برادر بزرگترش رضا به آرایشگری مشغول شد. در نهایت در بهار ۱۳۹۹ بر اثر بیماری کرونا جان باخت.
اسماعیل شکرزاده، دایی رضا و برادر حلیمهخاتون، در تیر سال ۱۳۷۹ چشم از جهان فروبست. مرتضی که ضربه سنگینی از فقدان او خورده بود، تنها چهل روز بعد، در ۲۱ مرداد سال ۷۹ نیز دار فانی را وداع گفت. با رفتن او، یکی از چهرههای شناختهشده و خوشنام بازار رشت برای همیشه چشم از دنیا فروبست.
رضا مدتی در مغازه پدر ماند، اما در سال ۸۲ در محلهٔ #سرخبنده مغازه دیگری اجاره کرد و مغازه پدر را کرایه داد. این اشتباهی بود نابخشودنی؛ چرا که مالک پس از اطلاع از اجاره دادن مغازه به شغل دیگر، در محاکم قضایی دعوایی را مطرح کرد و در نهایت آن دکان را مفت از این خانواده گرفت.
رضا در سال ۷۵ ازدواج کرد. همسرش خانهدار است و حاصل این ازدواج پسری است به نام مرتضی، با اسمی به یاد پدربزرگ. مرتضی (نوه) لیسانس کامپیوتر است و پس از پایان خدمت سربازی به کار سرآشپزی و قنادی مشغول شد. او هیچ علاقهای به شغل پدر و پدربزرگ ندارد.
حالا سالها گذشته، مغازه رفته، پدر رفته و برادر رفته، اما رضا هنوز همان پسری است که صبحها قبل از همه میآمد، جارو میکرد و شبها بعد از همه میرفت.
علی احمدی سراوانی

